Archives de Tag: translation

From the belly of the beast – angry considerations on coronavirus management

First published on Facebook by Sara Agostinelli, Bergamo[1], translated from Italian by Davide Grasso, Turin[2] | the original is also available online, as well as a French translation

I’m from Bergamo and I’m sick, presumably from Coronavirus.

I still read posts quoting experts who reassure me: “80% of the population will be affected by Coronavirus but let’s not worry, for the most part it will just be a flu. The mortality rate is low and mainly affects the elderly and people with previous illnesses.”

Today, March 14. Again this bullshit.

I’m not a scientist or a statistician but I’m pissed off: I’m terrified that outside of here we’re not understanding what’s happening to us. We’re dying like flies here. Is that clear?

Dozens of deaths a day. Dozens and dozens.

The town cemetery can’t dispose of the bodies. The town bell towers don’t ring the death bells anymore because they’d do it all the time. The doctors are exhausted or infected, and they begin to die in turn.

We’re all sick, or almost sick. Three-quarters of my acquaintances are sick, friends, relatives, colleagues, family doctors themselves.

We have very long and resistant fevers, very strong pains in various parts of the body, shortness of breath, coughing, and a portentous cold. Not for everyone, fortunately.

But that doesn’t mean we can talk about “trivial flu”. Trivial flu, my ass.

Three weeks of fever, hallucinating tiredness, headache, shortness of breath, resistance to any medicine, the ghost of the intensive care unit always on your shoulder like an evil crow and, of course, isolation and loneliness: it’s not a trivial flu. And I consider myself highly fortunate.

Most days are spent on the phone: continuous medical bulletins. How are you, today a little better, tomorrow a little worse, how is daddy, aunt, friend, friend, but what do you have, I have this, ah yes I’ve been told by many people then you probably have it, yes yes I think I have it.

Here we self-care, on our own, when it goes well we can get some telephone directions, because even the family doctors can’t follow us all.

The sirens never stop outside the window, night and day, and if you call 112 they can’t answer you for who knows how long. And they take you to the hospital when you’re serious.

Because there’s no room. Because they can’t cure us.

The tests are reserved for those who arrive in the emergency room (and for party secretaries and footballers), the others must infer, imagine and, in doubt, isolate themselves in quarantine, so even those who might really have a « trivial influence » must give up helping those in need, elderly parents for example.

The mortality rate of this virus is low, of course. If we are all sick and “only” dozens of people die “only” a day, of course the mortality rate is low. But we are all sick, and we die non-stop, continuously, in large numbers.

It’s a tragedy. It’s not a common fucking flue.

And of course a lot of people who are not young and maybe with some previous pathology die.

So what?!??!?!?!?!??????

60-70 years old people who could have lived another few years, what are they, expired goods to give a shit about? Aren’t they human beings who leave love and affection in pain?!?

What the fuck has life become???

And I write this, hopelessly atheist, convinced that life is not sacred at all and is life only when it is worthy. But every life is love and bonds around it, and deep pain when it is lacking.

Italy is a country of old men. Don’t bullshit us: all of a sudden you can’t tell us about our old people as expired pieces that we can get rid of lightly.


Every one of us here knows someone who is between life and death in intensive care, many of us have lost relatives or are waiting for news on the phone.

Almost 1,500 dead in two weeks and we’re standing here saying, “everything’s gonna be okay”??? “we’re gonna be okay”?

No, we’re not comfortable.


Because they haven’t offered us any other solution to deal with this huge disaster. Because if, in other parts of Italy, we become what we are in Bergamo, thanks to two weeks lost without making decisions, telling us one day everything closes and the next day you go out and eat pizza, we won’t stop the city, it will be an even worse slaughter than it already is.

Because in those two weeks of lost time, due to irresponsible unpreparedness and probably also because there are so many big economic interests at stake, WE ARE ALL LOST.

Gentlemen here we are not joking: precisely because it is not a trivial influence and precisely because thousands of people will die, we are worried.

Enough with these dissociated messages, which calm down by belittling what is happening: enough.

You have to know things as they are, really, what you risk, really, to be able to behave responsibly and SAVE LIFE AND PAIN.

Continuing to ask ourselves if there was no other way to deal with this disaster, because maybe there was or still would be, but how can we know, let’s worry and do it seriously: because only if we are worried, really worried, we have the chance to do something sensible for us and for others: avoid as many deaths as possible.

Let’s stop bullshitting each other and let’s tell it like it is: worry, and stay at home.

And at home do read and listen and ask yourself questions, as well as take care of yourself and the people close to you, because now the goal is to survive, but when this disaster will be “over”, and we will have to get up, we will need to be lucid, very lucid.

We will have to understand why we have come to this point, and how. Think about our hospitals, our schools, our old and young people, our work.

We will have to realise that it is not possible to dismantle the health care system of a country piece by piece and then find ourselves dying in clusters with doctors and nurses who massacre themselves risking their lives in an attempt to keep our own.

That we cannot reduce to misery thousands of precarious and “freelancers” who live hanging only and only on their own painful turnover and who, when everything is rightly blocked for fear of death, find themselves in front of a working desert that will be months or maybe years long.

We will have to understand if this tragedy has helped us to improve or has thrown us even more into the abyss we were already in: on one side an army of underpaid people in white coats who kill themselves with work and risk contagion, and on the other side, few meters or just a few kilometers away, flocks of people who queue up to get on the chairlift, to walk in the old town or to try on their clothes at the mall (left open, very open, while schools and cultural events were all closed and cancelled long ago).

If there are the unwilling ones, it’s everyone’s problem.

If hospitals don’t have beds it’s everybody’s problem.

If hundreds of people die and it seems almost normal because “they were old or with other diseases” it’s everyone’s problem, and it is a big problem.

It’s not going well at all and it’s not “it’s going to be all right”.

Only if we realize that, we really do, we can limit the damage and we can do something different when we come out of it.

Because we’re gonna get out of this, and we’re not gonna have to give discounts.


[1] The original was published on Facebook on March 14, 2020.

[2] Davide Grasso resides in Turino, Italy. His translation was first published on Facebook on March 15, 2020.

Poster un commentaire

Classé dans Davide Grasso, Sara Agostinelli

Une vie en translation, ou Le vertige et la gloire d’être Franco

Par Jean Morisset | cet article est disponible en format pdf



Ce texte réfère au recueil de textes et poèmes de Denis Ledoux, Lives in Translations (Soleil Press). Il ne s’agit pas d’un essai sur la traduction, mais de biographies d’écrivains francos en état de translation. Et donc à mi-chemin entre le « trans » et la « lation ». Je ne saurais mieux l’exprimer.

Ce livre m’a atteint au cœur, quand j’en ai fait lecture initiale, à l’été 1996 alors que j’ai rédigé à vif le texte présenté ci-dessous. Il s’agissait de poèmes et documents portant sur la vie elle-même comme manuscrit. La vie déambulant entre deux langues en lutte pour et contre elles-mêmes comme il en a été chez tous les tenants minorisés de l’oralité dans le contexte états-unien des années 1950-1995. Et comme il en sera toujours où que ce soit dans le monde.

Le tiraillement de l’esprit qui prévaut et auquel on se retrouve tous confrontés quand la mise en écriture ne se peut faire que par trahison de l’oralité première. On peut toujours se trahir dans sa langue maternelle d’origine pour passer à l’écriture. Mais se trahir à partir d’une langue imposée de force, amène à négocier sa trahison au deuxième degré comme prérequis à l’expression écrite.

J’ai si souvent croisé des locuteurs tiraillés entre deux langues qui se chevauchent dans leur tête, sans ne pouvoir arrêter leur choix ni sur l’une ni sur l’autre, faute de disposer d’un créole déjà formaté. En contrepartie, que faire dans une situation mentale et politique aussi ambiguë que celle du Québec, quand les jeux ne sont jamais tout à fait précisés et que rôde en sourdine l’illégitimité de la résistance.

Il y a toujours un malandraje possible, comme il se dit au Brésil. Une négociation entre mensonge et trahison, imaginaire et création.

On n’a pas idée comment les tout premiers des jeunes Inouites envoyés dans les pensionnats, au cours des années 1960-1970 pour ne revenir à leur village que cinq ou six semaines en été avec comme seul bagage un semi-anglais in the making tout autant qu’un semi-esquimau (inuktitut) in the demaking se retrouvaient perplexes à l’oreille de leurs parents désarmés et désemparés. Et tous, parents comme enfants, de se retrouver en état permanent de trans-lation inavouée!

Je n’avais pas à l’esprit un livre autre que celui qui m’a inspiré le titre, Lives in Translation. En français, on dit traduction et pourtant le mot d’origine est demeuré… Viz… La translation des restes….

C’est l’idée de « vie en translation » et de façon permanente que j’ai trouvé géniale. Parce qu’elle assumait ainsi l’état d’in-betweenity vécu-parlé quotidien généralisé. Si bien que l’expression italo du « traduttore… traditore » en perd son sens, la trahison se jouant ici au deuxième degré, au-delà du bilinguisme.

Dans l’état de se retrouver constamment à cheval entre deux langues, c’est la trahison qui constitue la langue d’usage courante. Je me souviens de l’une de mes tantes à New-York qui parlait un franco-anglo anglo-franco doublement cassé et rien d’autre. Et la trahison, c’était de nier un quotidien en état permanent de trahison. C’était nier son état mental, son état d’être en translation, constamment en équilibre instable entre deux langues : la langue perdue et la langue non advenue.

* L’image provient de la couverture du livre Franco-Amérique, sous la direction de Dean Louder et Éric Waddell, Éditions du Septentrion, 2017 (pour la nouvelle édition revue et augmentée).


Poster un commentaire

Classé dans Jean Morisset

Llenyddiaeth a Bywyd: Gilles Deleuze into Welsh

Translated by Mihangel Morgan* | also available in pdf

Presentation of the translation

I was pleased to take part in this project as it was a welcome opportunity to spread awareness of Welsh, just a little perhaps, beyond Wales.

I wanted to use the original French text augmented by the English, for my personal better understanding, as a basis for the translation.

The first thing I noticed about Deleuze’s article was that it had a lyrical quality. I wanted to keep this feeling in the Welsh version. I tried to avoid word borrowings from English as much as possible and aimed at a more poetic if rather old-fashioned form of Welsh. Not that there is anything old-fashioned about Deleuze’s style.

Only two tricky points arose. Early in the piece Deleuze talks of the power of the indefinite article : “Mais l’article indéfini n’effectue sa puissance…” Oddly he then goes on to give examples of the definite article : “le, la (‘l’animal que voici…’)”.

In Welsh there is no indefinite article as such. This problem was easily overcome with a note and anyway I have a feeling that Deleuze would have approved of the lack of an indefinite article. The second problem for me was the word délire, ‘delirium’ in the English version. There is no word in Welsh which conveyed what I felt Deleuze meant by this. Gwallgofrwydd is closer in meaning to ‘madness’, dryswch is ‘confusion’. I could simply have used deliriwm but that would’ve transgressed my self-imposed rule for using only an old-fashioned more poetic type of Welsh. So I used a very old word, orohïan which means ‘joy’ or ‘mad with love’, a word from the old poems which I felt was nearer in essence to what Deleuze was saying than any dictionary definition – in fact I preferred it to délire/delirium and believe Deleuze would’ve chosen this word had he known it. That said I’m afraid not many Welsh readers will know this word and for them I should’ve used deliriwm. But if as Deleuze says through quoting Proust : “Chaque écrivain est obligé de faire sa langue…” Then I most certainly did the right thing in using orohïan.

 Mihangel Morgan, translator

Aberystwyth, 2009


Llenyddiaeth a Bywyd

Gilles Deleuze, cyfieithiad gan Mihangel Morgan | hefyd ar gael mewn pdf

Yn bendant nid mater o orfodi ffurf (mynegiant) ar y profiad o fyw mo llenydda. Yn hytrach tuedd llenyddiaeth yw fod yn ddiffurf neu’n anorffenedig, fel y dywedodd ac a wnaeth Grombrowicz. Dyfod i fodolaeth yw llenydda, sydd, bob amser heb ei gyflawni, bob amser ar y gweill, ac y tu hwnt i unrhyw brofiad byw. Mae’n broses, hynny yw yn siwrnai sydd yn croesi pob hoedl a phrofiad byw. Ni ellir gwahanu llenydda oddi wrth ddyfod-i-fodolaeth; wrth lenydda deuir yn fenyw, yn anifail neu’n llysieuyn, eir yn foleciwl nes bod yn anghanfyddadwy. Gellir cysylltu’r dyfodiadau hyn mewn cadwyn benodol, fel mewn nofel gan Le Clézio, neu fe allent gydfodoli ar bob haenen gan ddilyn pob porth, trothwy a bro sydd yn ffurfio’r cyfanfyd, fel yng ngwaith grymus Lovecraft. Nid yw’r dyfod-i-fodolaeth hyn yn symud i gyfeiriad arall; ni ddeuir yn wryw, cyn belled â bod Dyn yn ei gyflwyno’i hun fel modd tra-arglwyddiaethol o fynegiant sydd yn mynnu’i orfodi’i hunan ar bob peth, tra bod yn y fenyw, yr anifail neu’r moleciwl bob amser elfen o ffoi sydd yn ei amddifadu o gael ei gyflawni neu’i chyflawni. Cywilydd bod yn ddyn – oes gwell reswm dros lenydda? Hyd yn oed pan taw menyw sydd yn dyfod-i-fodolaeth, rhaid iddi ddyfod-yn-fenyw, ac nid oes a wnelo â’r cyflwr rywbeth y gallai hi’i hawlio. Nid yw dyfod-i-fodolaeth yn meddwl ymffurfio (hunaniaeth, efelychiad, Mimesis) ond darganfod cynefin agosrwydd, anwahanadwyedd neu ddifrawderedd lle na ellir gwahaniaethu rhwng menyw, anifail neu’r moleciwl: heb fod yn amhenodol nac yn gyffredinol, eithr heb ei ragweld a heb iddo fod o’r blaen, wed’i neilltuoli oddi wrth boblogaeth yn hytrach na’i benodi ar ffurf benodol. Gellir sefydlu cynefin agosrwydd gyda rywbeth rywbeth, ar yr amod y creir yr amgylchiadau llenyddol hanfodol, fel y defnyddia André Dhôtel y serenllys. Rhwng y rhywiau, y mathau a’r teyrnasau mae rhywbeth yn symud. Mae dyfod-i-fodolaeth bob amser “rhwng” neu “ymhlith” neu “ymysg”: benyw ymysg benyw neu anifail ymysg eraill. Yn ôl Deleuze ni welir effaith grym yr amhenodol yn Ffrangeg[1] nes i’r term, wrth ddyfod-i-fodolaeth, gael ei ymddihatru o’i nodweddion ffurfiol sy’n peri iddo ddweud le, la (yr anifail hwn…). Pan ddaw Le Clézio yn Indiad y mae bob amser yn Indiad anghyflawn na ŵyr sut i “feithryn ŷd na cherfio canŵ”; mae’n mynd i gynefin agosrwydd yn lle magu’r nodweddion ffurfiol. Ceir yr un peth yn Kafka yn achos y pencampwr nofio na all nofio. Perthyn i lenydda elfen fabolgampaidd, ac eto, yn bell o gyfaddawdu llenyddiaeth a chwaraeon na gwneud llenydda yn gamp olympaidd, gweithredir y fabolgampaeth hon drwy gyfrwng ffoëdigaeth a dirywiad organig: pencampwr ar ei wely, chwedl Michaux. Deuir yn fwy o anifail pan drig yr anifail; ac yn groes i ragfarn yr ysbrydegydd, yr anifail a ŵyr beth yw marw ac mae ganddo amcan neu broffwydoliaeth angau. Cychwyn llenyddiaeth â marwolaeth ballasg yn ôl Lawrence, neu â marwolaeth gwadd yn ôl Kafka: “ein pawennau bach coch yn ymestyn am drugaredd.” Ysgrifennir er mwyn lloi sy’n marw, meddai Moritz. Rhaid i iaith ymgysegru i gyrraedd y llwybrau cefn benywaidd, anifeilaidd a moleciwlaidd hyn ac mae pob llwybr cefn yn ddyfod-farwol. Does dim un llwybr unionsyth mewn pethau nac mewn iaith. Gyda’i gilydd cystrawen yw’r llwybrau cefn anochel sydd yn cael eu creu er mwyn datguddio bywyd pethau.

Nid galw i gof atgofion, teithiau, carwriaethau, profedigaethau, breuddwydion na phroffwydoliaethau mo llenydda. Yr un peth yw pechu drwy ormod o’r dirweddol a gormod o’r dychymyg. Yn y ddau achos ceir y fam-dad dragwyddol, strwythur Oidipaidd wedi’i daflunio ar y dirweddol neu’i fewnlunio i’r dychymygol. Am dad y chwilir ar ddiwedd y daith, fel yng nghnewyllyn y freuddwyd, mewn cysyniad plentynnaidd am lenyddiaeth. Ysgrifennir ar gyfer ein mam-dad. Mae Marthe Robert wedi gyrru’r plentyneiddiad hwn, y seicdreiddiad hwn o lenyddiaeth i’r eithaf gan adael y nofelydd heb ddewis ond y plentyn trwy’r berth neu’r plentyn caffael. Nid arbedir y dyfod-yn-anifail rhag y lleihad Oidipaidd hyn ar ffurf “fy nghath, fy nghi.” Fel y dywed Lawrence, “os camel-lewpart wyf i, a’r Saeson cyffredin sydd yn ysgrifennu amdanaf yn gŵn bach dof dymunol, dyna fe, yr anifeiliaid sydd yn wahanol… Rydych chi’n casáu, wrth reddf, yr anifail wyf i.” Fel rheol gyffredinol mae ffantasïau yn defnyddio’r amhenodol dim ond fel mwgwd dros y personol neu’r genidol, troir: “mae plentyn yn cael ei guro,” yn rhwydd yn, “ces i fy nghuro gan fy nhad.” Ond cymer llenyddiaeth lwybr cyferbyniol gan ganfod o dan y personau tebygol rym amhersonol – nad yw’n gyffredinol eithr yn benodol i’r eithaf: dyn, menyw, anifail, bola, plentyn… Nid y ddau berson cyntaf sydd yn gwasanaethu datganiad llenyddol; cychwyn llenyddiaeth pan enir ynom drydydd person gan ein hymddihatru oddi wrth y gallu i ddweud Myfi (digenedl Blanchot[2]). Afraid dweud, mae’r personau llenyddol yn gwbl unigoledig, heb fod yn amwys nac yn gyffredinol; wedi dweud hynny mae’r nodweddion unigolyddol yn eu dyrchafu tuag at weledigaeth sydd yn eu cludo i’r amhenodol, tebyg i ddyfod-i-fodolaeth sydd yn drech na hwy: Ahab a gweledigaeth Moby Dick. Nid cymeriad mo’r Cybydd yn unig, i’r gwrthwyneb, mae’i nodweddion unigolyddol (caru menyw ifanc ac yn y blaen) yn peri iddo ildio i weledigaeth, fe wêl aur yn y fath fodd fel y caiff ei yrru ar hyd llwybr gwrach nes iddo ennill grym yr amhenodol – un cybydd…, peth aur, rhagor o aur… Ni cheir llenyddiaeth heb chwedloniaeth, ond fel y gwelodd Bergson, nid yw chwedleua, swyddogaeth chwedloniaeth, yn dibynnu ar ddychmygu nac ar daflunio Myfi. Ymestyn, yn hytrach, tuag at y gweledigaethau hyn, gan ei chodi’i hun mor uchel â’r dyfodiadau a’r grymoedd hyn.

Nid ysgrifennir ag atalfeydd. Nid yw’r atalfa neu’r gorffwylledd yn adeg mewn bywyd, eithr yn gyflwr y disgynnir iddo pan rwystrir, pan lesteirir neu pan atelir y broses. Nid proses yw salwch eithr lluddias proses fel yn ‘achos Nietzsche’. Ar ben hynny nid yw’r llenor, fel y cyfryw, yn dost ond meddyg ydyw, ei feddyg ei hun a’r byd. Y byd yw’r casgliad o symptomau’r salwch sydd yn cyfuno â dyn. Ymddengys llenyddiaeth felly fel menter iechyd: nid bod gan y llenor iechyd da o angenrheidrwydd (ceid yr un amwysedd yn hyn o beth ag ym mabolgampaeth) ond mae’n mwynhau iechyd brau diwrthdro sydd yn tarddu o’r hyn a welodd ac a glywodd am bethau rhy fawr iddo ef, rhy gryf iddo, pethau llethol, sydd yn ei lorio, sydd, serch hynny yn ei gynysgaeddu â dyfodiadau na ddeuai i’w ran o gwbl pe bai’i iechyd fel y gneuen. Daw’r llenor yn ôl o’r hyn a welsai ac a glywsai gyda llygaid cochion a chlustiau yn tincial. Pa iechyd fyddai’n ddigonol i ryddhau bywyd ble bynnag y bo’n gaeth mewn dyn neu wedi’i gaethiwo gan ddyn, mewn organiaethau a genera? Dyna iechyd bregus Spinoza, cyhyd ag y parhaodd, yn darganfod tan y diwedd, weledigaeth newydd, yr hon yr oedd yn agored iddi bob amser.

Mae iechyd yn debyg i lenyddiaeth, yn debyg i lenydda, yn dibynnu ar greu pobl sydd yn eisiau. Nod swyddogaeth chwedloniaeth yw dyfeisio poblogaeth. Ni lenyddir â’n hatgofion onid i’w gwneud yn wreiddiau neu’n dynged dorfol i bobl sydd eto i ddod sydd yn dal i fod wedi’u hymsefydlu yn eu bradychiadau a’u gwadiadau. Ceir mewn llenyddiaeth Americanaidd y gallu hynod hyn i gynhyrchu llenorion sy’n gallu adrodd eu hatgofion eu hunain, ond ar ffurf rhai a berthyn i bobl gyfanfydol wedi’u cyfansoddi gan fewnfudwyr o bob gwlad. Cyflwyna Thomas Wolfe, “America i gyd mewn llenyddiaeth cyn belled ag y gellir ei chanfod ym mhrofiad un dyn.” Go brin fod yma bobl wedi’i galw i arglwyddiaethu’r byd. Pobl fechan, dragwyddol fychan, yn gaeth i chwyldro-i-ddod. Hwyrach nad yw’n bodoli ond yng nghelloedd y llenor, pobl trwy’r llwyn, israddol, dan ormes, bob amser ar ddyfod-i-fodolaeth, bob amser yn anghyflawn. Nid yw plentyn trwy’r berth yn dynodi statws teuluol mwyach, eithr cyfeiria at gwrs pob hil. Bwystfil wyf, croenddu o dras israddol hyd tragwyddoldeb. Dyma ddyfod-i-fodolaeth y llenor. Cyflwyna Kafka (dros Ewrop Ganol) a Melville (dros America) llenyddiaeth y presennol fel datganiad torfol dros bobl fechan, neu dros bob pobl fechan na all ddod o hyd i fynegiant ag eithrio drwy gyfrwng y llenor. Er iddi sôn am y gweithredydd unigol bob amser mae llenyddiaeth yn weithredydd torfol er datgan. Orohïan yw llenyddiaeth, ond heb fod yn orohïan fam-dad: ond ni cheir orohïan nad yw’n symud trwy’r pobloedd, hiliau, tylwythau, ac nad yw’n gofidio hanes y bydysawd. Byd-hanesyddol yw pob orohïan, “dadleoliad hiliau a chyfandiroedd.” Orohïan yw llenyddiaeth ac fel y cyfryw chwaraeir ei thynged rhwng dau begwn o orohïan. Afiechyd yw orohïan, yr afiechyd eithaf, bob tro y dyrchefir un hil yr honnir ei bod yn bur ac yn arglwyddiaethol. Ond mae’n fesur o iechyd pan elwir ar yr hil ddidras ormesiedig hon sydd yn ystwyrian yn ddi-baid dan orthrwm, gan wrthsefyll popeth sy’n mathru ac yn carcharu, hil sydd wedi’i hamlinellu a’i hamlygu gan lenyddiaeth fel proses. Yma unwaith yn rhagor cwyd y perygl o hyd y gallai talaith afiach dorri ar draws y broses neu’r dyfod-i-fodolaeth; mae’r un amwysedd yn dod yn ôl at iechyd a mabolgampaeth, y perygl parhaus y gallai orohïan arglwyddiaethol gymysgu ag orhïan ddidras gan sbarduno llenyddiaeth i gyfeiriad ffasgaeth gynrhonllyd, sef yr afiechyd y mae’n ymladd yn ei erbyn, hyd yn oed pan olyga hyn adnabod y ffasgaeth oddi fewn iddi ac ymladd yn erbyn hi’i hun. Nod amgen llenyddiaeth yw rhyddhau dan orohïan y greadigaeth hon gan iechyd neu’r bobl hyn a ddyfeisiwyd, mewn geiriau eraill posibilrwydd bywyd. Llenyddir ar gyfer y bobl hyn sydd eisiau… (ni olyga “ar gyfer” yma gymaint ag “ar ran” eithr “er mwyn”).

Mae hyn yn gwneud effaith llenyddiaeth mewn iaith yn fwy eglur: fel y dywed Proust, mae hi’n olrhain yn gyfewin math o iaith estron, heb fod yn iaith arall nac yn dafodiath wedi’i hailddarganfod, eithr yn iaith ddyfod-yn-amgen, lleihad yr iaith fwyafrifol, orohïan sydd yn ei hysgubo i ffwrdd ar hyd llwybr gwrach lle ceir dihangfa rhag y drefn arglwyddiaethol. Mae Kafka yn peri i’r pencampwr nofio ddweud: rwy’n siarad yr un iaith â chi, eto i gyd nid wyf yn deall yr un gair rydych chi’n ei ddweud. Creu cystrawen neu arddull, dyna beth yw dyfodiad iaith: does dim creu geiriau na bathu geiriau newydd o werth y tu allan i effeithiau’r gystrawen lle y bu iddynt ddatblygu. Felly y mae llenyddiaeth yn cyflwyno dwy agwedd yn barod, drwy gyfrwng cystrawen creir dadelfeniad neu ddinistr y famiaith ond hefyd creir iaith newydd oddi fewn i iaith. “Yr unig ffordd y gellir amddiffyn iaith yw wrth ymosod arni… Mae’n ddyletswydd ar bob llenor i greu’i iaith ei hun…” (Proust) Meddiennir iaith fe ymddengys gan orohïan, sydd yn torri’i chywsi’i hun. Parthed y drydedd agwedd, mae’n tarddu o’r ffaith na ellir cerfio iaith estron mewn un iaith heb i iaith yn ei chrynswth gael ei dymchwelyd neu’i chario i ryw eithaf, i’r tu allan neu’r wyneb cefn sydd yn cynnwys Gweledigaethau a Gwrandawiadau nad ydynt yn perthyn i unrhyw iaith. Nid ffantasïau mo’r gweledigaethau hyn eithr yn Syniadau go iawn y mae’r llenor yn eu gweld a’u clywed yn lleoedd gweigion iaith, yn ystod egwyliau iaith. Nid rhwystredigaethau yn y broses mo’r rhain ond toriadau sydd yn rhan ohoni, fel tragwyddoldeb a ddatgelir wrth ddyfod-i-fod, tirlun nad yw’n ymddangos heb symud. Nid y tu allan i iaith mohonynt, ond gwedd allanol iaith ydynt. Y llenor fel gweledydd a gwrandäwr, nod amgen llenyddiaeth: byw bywyd oddi fewn i iaith, dyma beth yw Syniadau.

Gellir gweld y tair agwedd hyn sydd yn symud drwy’r amser yng ngwaith Artaud: llifeiriant llythrennau yn ymddatodiad y famiaith (R, T…); eu cynnwys mewn cystrawen newydd mewn enwau newydd â chanddynt arwyddocâd cystrawennol, crewyr iaith (“eTReTé”); anadleiriau, yn y pen-draw, yr eithaf digystrawen y tuedda pob iaith tuag ato. Hyd yn oed yn Céline, ni allem beidio â sôn amdano, mor egr yw’r teimlad: Taith i Ben Draw’r Nos neu ymddatodiad y famiaith; Angau ar Goel a’i chystrawen newydd fel iaith o fewn iaith; Band Guignol a’i ebychiadau wedi’u hatal fel eithaf iaith, gweledigaethau a soniarau ffrwydrol. Efallai, er mwyn llenydda, rhaid i’r famiath fod yn wrthun, ond dim ond yn y fath fodd fel y gall greadigaeth gystrawennol ganfod ynddi ryw iaith estron, fel bod modd i iaith yn ei chyfanrwydd allu dangos ei gwedd allanol, y tu hwnt i bob cystrawen. Weithiau byddem yn talu teyrnged i lenorion, ond maen nhw’n yn gwybod yn iawn eu bod yn bell o gyrraedd yr eithaf y maen nhw wedi’i osod ar eu cyfer eu hunain, sydd yn llithro o’u gafael o hyd, a’u bod yn bell o gyflawni’u dyfod-i-fodolaeth. Mae bod yn llenor yn beth amgen na dod yn llenor. i’r sawl sy’n gofyn beth yw llenydda etyb Virginia Woolf: â phwy ydych chi’n siarad am lenydda? Nid yw’r llenor yn siarad amdano, mae ganddo bethau eraill i wneud.

Wrth feddwl am y meini prawf hyn fe welir ymhlith pob un sydd yn gwneud llyfrau ag amcan llenyddol, hyd yn oed ymhlith y gwallgofiaid, prin yw’r rhai a all honni bod yn llenorion.

* Mihangel Morgan is a Welsh author and a professor of literature at the Aberystwyth University.

Fersiwn gwreiddiol: « La littérature et la vie », in Critique et clinique, Paris: Éditions de Minuit, 1993.

[1] Er ei fod yn rhoi enghreifftiau o’r fannod yn hytrach na’r amhenodol. Ni cheir yr amhenodol yn y Gymraeg dim ond y fannod.

[2] Ni cheir digenedl yn y Gymraeg.

Poster un commentaire

Classé dans Gilles Deleuze, Mihangel Morgan